Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

STIELZ 2014 - nummer 3 - sept.

stielz2014 3

STIELZ 2014 - nummer 3 - september

Inhoud van dit nummer:
pagina 4   Erfgoed langs de weg
pagina 7   Column Henk Budel
pagina 8   Een Leidse drukker 130 jaar, Drukkerij Bink
pagina 10   Van Nelle Fabriek werelderfgoed
pagina 11   De geheimen van een wereldhaven
pagina 14   Ondergang dreigt voor Surinaams lichtschip

Redactioneel

Voordat ik naar Leiden trok woonde ik 13 jaar in Tilburg, de stad waar Koning Willem II een kasteel bouwde. De plaatselijke betaald-voetbalclub is ernaar vernoemd. Willem II gold als de Kunstkoning. In het Dordts Museum was dit voorjaar een tentoonstelling van alle kunst die hij had aangeschaft. Een eerbetoon? Op de tentoonstelling leerde ik dat deze kunst privé werd aangeschaft met geleend geld van de Staat. De schilderijen dienden als onderpand.
Na zijn dood leverde dat te weinig op, waardoor zijn kinderen de erfenis wilden weigeren. Door verkoop van huizen en landerijen kon een deel van de collectie worden behouden.
Willem II had een goede reputatie. Hij nam als generaal in Engelse dienst deel aan de Slag bij Waterloo, waaruit hij gewond aan zijn schouder terugkwam, in de ogen van sommigen als de ‘held van Quatre-Bras en Waterloo’. In zijn geliefde Tilburg werd zijn ‘heldenrol’ bijzonder gewaardeerd. Willem II was ook de koning die instemde met de plannen van Thorbecke in 1848 voor een nieuwe grondwet, waarin de constitutionele democratie werd vastgelegd. Dat gebeurde ook onder druk van de verschillende revoluties die op dat moment  plaatsvonden in Europa. Willem II koos eieren voor zijn geld, in zijn eigen woorden: “Ik ben in één nacht van conservatief liberaal geworden.”
Zijn reputatie werd echter behoorlijk aangetast door verwikkelingen in de privé-sfeer. Geheel in de traditie van de familie had hij zes buitenechtelijke kinderen. Misschien nog wel ernstiger waren de vermoedens van homoseksuele escapades, wat in de eerste helft van de 19de eeuw natuurlijk veel wenkbrauwen deed fronsen. Hij selecteerde zijn dienaren met dit doel, waardoor ze moeilijk ontslagen konden worden. Later bleek dat hij ermee werd gechanteerd.
Hoe kom ik nu op dit verhaal, zult u zich afvragen. Voor de historische kalender 2015 van Oud-Leiden heeft STIEL onderschriften bij foto’s van industrieel erfgoed geschreven. Voor een foto van wollendekenfabriek Zaalberg aan de Vestestraat las ik de geschiedenis van het bedrijf. Daarin kwam ook voor dat in een schilderij van de gewonde latere Koning Willem II bij Waterloo hij gewikkeld was in een deken met het embleem van het Leidse bedrijf
Zaalberg. Uiteindelijk werd Zaalberg na verschillende fusies en overnames AaBe in Tilburg, waarmee we weer terug zijn in mijn vroegere woonplaats.
Het wordt trouwens een mooie kalender.

Gerard van Hees

Erfgoed langs de weg
Het gemotoriseerde wegverkeer ontwikkelde zich razendsnel vanaf het vroege begin van de twintigste eeuw. Die ontwikkeling leidde ook tot grote veranderingen in onze samenleving. In het spoor van de auto kwamen er wegen en bruggen, vrachtauto’s en bussen. Verder verrezen er bouwwerken als garages, benzinestations, remises, viaducten, wegwijzers en motels.
Mobiel erfgoed, vooral de klassieke automobiel, wordt gekoesterd. Daarentegen bestaat er veel minder aandacht voor wat het aan het motorvoertuig-gerelateerd erfgoed wordt genoemd. Het zijn de hierboven genoemde zaken. Daar moet meer oog voor komen, meent de Werkgroep Motorvoertuig-gerelateerd Erfgoed. Samen met de Federatie Industrieel Erfgoed Nederland (FIEN) houdt deze werkgroep op vrijdag 3 oktober een studiedag over dit onderwerp in het ANWB-gebouw in Den Haag.

Een Leidse drukker 130 jaar, Drukkerij Bink
Helaas is het bedrijfsarchief van de drukkerij in 1952 door de voortvarende nieuw aangetreden directeur (de eerste buiten de familie) radicaal weggegooid, een feit dat, zo lijkt het, in het boekje met enige trots wordt vermeld. Daarom moet de bedrijfshistoricus het nu met de overlevering en met naoorlogse gegevens doen. Welnu, Cornelis de Bink begon in 1882 met een klein drukkerijtje in een pand aan de Aalmarkt 13.

Van Nelle Fabriek werelderfgoed
Het heeft zo’n twintig jaar geduurd, maar nu heeft de Van Nelle Fabriek dan ook het hoogste platform bereikt: UNESCO Werelderfgoed. Nederland telt nu tien erkende werelderfgoederen,
waaronder de Waddenzee, de Amsterdamse grachtengordel en de molens bij Kinderdijk.

De geheimen van een wereldhaven
Ook een wereldhaven als Rotterdam heeft haar geheimen. Wie verwacht er, diep in de Rotterdamse haven met haar dynamiek en zakelijkheid, activiteiten van kunstenaars, een in het begin van de vorige eeuw gebouwd tuindorp en – meer voor de hand liggend – de gebouwen op het voormalige terrein van de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij? We zijn op Heijplaat, een uniek tuindorp.

Ondergang dreigt voor Surinaams lichtschip
Voor het lichtschip Suriname Rivier dreigt de ondergang. Er is 25.000 euro nodig om het verdere verval van het schip te voorkomen. Een subsidie van deze omvang is echter afgewezen door de Surinaamse instanties, waarbij de moeizame politieke verhoudingen tussen ons land en Suriname een rol hebben gespeeld, zo meent het projectteam, bestaande uit Walter Haentjens en Steven Gerritsen.

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden