Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

2014

De laatste Stielz STIELZ 2014 - nummer 4 - december

stielz2014 4

De laatste STIELZ
Na ruim 25 jaar zal dit blad in zijn huidige vorm verdwijnen. Met pijn in het hart heeft het
bestuur van STIEL dit besluit genomen op zijn vergadering in november jl. Met dit blad
verdwijnt ook ons gezicht naar buiten. Digitaal gaan we wel verder, maar dat haalt het niet
bij de gedrukte versie van STIELZ. Het blad oogstte veel lof bij de donateurs en de mensen
die ons volgen. Ook in het land, bij zusterorganisaties in andere steden, keken ze jaloers
naar ons blad. Het bestuur van STIEL was trots op Wibo Burgers, de man die in het bestuur
de verantwoordelijkheid had voor het blad en er, uiteraard samen met vele anderen, zo’n
mooi product van maakte.

FINANCIËN – De belangrijkste reden om er mee te stoppen zijn de financiën. In de
loop der jaren, en zeker ook door de financiële crisis, zijn donateurs gestopt. Het werven
van nieuwe donateurs (in feite abonnees) verliep niet goed. We merkten dat het lastig is
om nieuwe donateurs te werven. Vorig jaar constateerden we dat het deel van onze begroting
dat opgaat aan de kosten van het blad de totale inkomsten overschreed, een reden
om de toekomst van STIELZ onder ogen te zien. Met de huidige kosten gaat het niet lukken
en een lagere frequentie dan eens per drie maanden wilde het bestuur niet.

WIBO VERTREKT – De tweede reden is dat Wibo Burgers twee jaar geleden heeft
aangegeven er mee te willen stoppen. Wibo is de man die 11 jaar lang STIELZ heeft gemaakt.
Zonder zijn inzet is het voor het bestuur heel moeilijk om STIELZ voort te zetten.
Pogingen om in 2013 nieuwe mensen aan te trekken voor deze taak mislukten om verschillende
redenen. Wibo zegde toe om ook in 2014 zijn inzet voor te zetten. Daar zijn we hem
zeer dankbaar voor. Maar in 2014 lukte het ons ook niet om een opvolger te vinden.

DIGITAAL– Geen derde reden, maar wel van belang, is dat bladen sowieso moeilijk
aan nieuwe abonnees kunnen komen en jongeren veel meer digitaal zijn ingesteld. Dat pad
gaan we nu als STIEL ook op. We gaan veel meer met onze website doen en willen daar
meer gaan publiceren. Dat betekent ook dat we de komende jaren ook financieel weer verder
kunnen, in de hoop dat onze donateurs ons niet in de steek laten. Het donatiegeld is
minimaal € 15,– per jaar en zonder inkomsten kunnen ook wij het niet redden, ondanks dat
de bestuursleden meestal ook de eigen gemaakte kosten voor eigen rekening nemen.

WIBO, BEDANKT – Wibo Burgers heeft 11 jaar lang de verantwoordelijkheid gehad
voor het uitbrengen van STIELZ. Het blad was een juweeltje. Wibo is oud-journalist en
industrieel erfgoed is een van zijn passies. Hij schreef veel voor het blad. Vanaf deze plaats
wil het bestuur van STIEL Wibo bedanken voor zijn jarenlange inzet. Gelukkig blijft hij
wel lid van het bestuur.

Gerard van Hees, voorzitter

 

Verder in dit laatste nummer nog aandacht voor:

  • Het behoud van de brandslagentoren. Eenzaam en verlaten op de foto van huisfotograaf Niek Bavelaar op de voorpagina. Maar STIEL is, evenals de vereniging Oud Leiden, van mening dat we deze toren moeten behouden.
  • Het definitief ontwerp voor de Lakenhal zonder een echt oordeel daarover te vellen.
  • Het nieuwe Leidse Laken.
  • De woningen op het terrein van de Sterrewacht.

    verder....
  • Een heel uitgebreid artikel van Gerard Telkamp over de twee panden aan de Steenstraat, de nummers 18 en 20
  • Aandacht voor de wijnkoperij van C.M.M. Maat (1833-2013) aan de Hogewoerd
  • de gebruikelijke korte rubrieken

    En natuurlijk voor de laatste keer op papier een column van ere-voorzitter Henk Budel: Lijmen aan de Langegracht

Voor eenieder die soms, vaker of zelf aan bijna alle exemplaren heeft meegewerkt een einde van een tijdperk!

 

doordejarenheen

stielz2014 3

STIELZ 2014 - nummer 3 - september

Inhoud van dit nummer:
pagina 4   Erfgoed langs de weg
pagina 7   Column Henk Budel
pagina 8   Een Leidse drukker 130 jaar, Drukkerij Bink
pagina 10   Van Nelle Fabriek werelderfgoed
pagina 11   De geheimen van een wereldhaven
pagina 14   Ondergang dreigt voor Surinaams lichtschip

Redactioneel

Voordat ik naar Leiden trok woonde ik 13 jaar in Tilburg, de stad waar Koning Willem II een kasteel bouwde. De plaatselijke betaald-voetbalclub is ernaar vernoemd. Willem II gold als de Kunstkoning. In het Dordts Museum was dit voorjaar een tentoonstelling van alle kunst die hij had aangeschaft. Een eerbetoon? Op de tentoonstelling leerde ik dat deze kunst privé werd aangeschaft met geleend geld van de Staat. De schilderijen dienden als onderpand.
Na zijn dood leverde dat te weinig op, waardoor zijn kinderen de erfenis wilden weigeren. Door verkoop van huizen en landerijen kon een deel van de collectie worden behouden.
Willem II had een goede reputatie. Hij nam als generaal in Engelse dienst deel aan de Slag bij Waterloo, waaruit hij gewond aan zijn schouder terugkwam, in de ogen van sommigen als de ‘held van Quatre-Bras en Waterloo’. In zijn geliefde Tilburg werd zijn ‘heldenrol’ bijzonder gewaardeerd. Willem II was ook de koning die instemde met de plannen van Thorbecke in 1848 voor een nieuwe grondwet, waarin de constitutionele democratie werd vastgelegd. Dat gebeurde ook onder druk van de verschillende revoluties die op dat moment  plaatsvonden in Europa. Willem II koos eieren voor zijn geld, in zijn eigen woorden: “Ik ben in één nacht van conservatief liberaal geworden.”
Zijn reputatie werd echter behoorlijk aangetast door verwikkelingen in de privé-sfeer. Geheel in de traditie van de familie had hij zes buitenechtelijke kinderen. Misschien nog wel ernstiger waren de vermoedens van homoseksuele escapades, wat in de eerste helft van de 19de eeuw natuurlijk veel wenkbrauwen deed fronsen. Hij selecteerde zijn dienaren met dit doel, waardoor ze moeilijk ontslagen konden worden. Later bleek dat hij ermee werd gechanteerd.
Hoe kom ik nu op dit verhaal, zult u zich afvragen. Voor de historische kalender 2015 van Oud-Leiden heeft STIEL onderschriften bij foto’s van industrieel erfgoed geschreven. Voor een foto van wollendekenfabriek Zaalberg aan de Vestestraat las ik de geschiedenis van het bedrijf. Daarin kwam ook voor dat in een schilderij van de gewonde latere Koning Willem II bij Waterloo hij gewikkeld was in een deken met het embleem van het Leidse bedrijf
Zaalberg. Uiteindelijk werd Zaalberg na verschillende fusies en overnames AaBe in Tilburg, waarmee we weer terug zijn in mijn vroegere woonplaats.
Het wordt trouwens een mooie kalender.

Gerard van Hees

Erfgoed langs de weg
Het gemotoriseerde wegverkeer ontwikkelde zich razendsnel vanaf het vroege begin van de twintigste eeuw. Die ontwikkeling leidde ook tot grote veranderingen in onze samenleving. In het spoor van de auto kwamen er wegen en bruggen, vrachtauto’s en bussen. Verder verrezen er bouwwerken als garages, benzinestations, remises, viaducten, wegwijzers en motels.
Mobiel erfgoed, vooral de klassieke automobiel, wordt gekoesterd. Daarentegen bestaat er veel minder aandacht voor wat het aan het motorvoertuig-gerelateerd erfgoed wordt genoemd. Het zijn de hierboven genoemde zaken. Daar moet meer oog voor komen, meent de Werkgroep Motorvoertuig-gerelateerd Erfgoed. Samen met de Federatie Industrieel Erfgoed Nederland (FIEN) houdt deze werkgroep op vrijdag 3 oktober een studiedag over dit onderwerp in het ANWB-gebouw in Den Haag.

Een Leidse drukker 130 jaar, Drukkerij Bink
Helaas is het bedrijfsarchief van de drukkerij in 1952 door de voortvarende nieuw aangetreden directeur (de eerste buiten de familie) radicaal weggegooid, een feit dat, zo lijkt het, in het boekje met enige trots wordt vermeld. Daarom moet de bedrijfshistoricus het nu met de overlevering en met naoorlogse gegevens doen. Welnu, Cornelis de Bink begon in 1882 met een klein drukkerijtje in een pand aan de Aalmarkt 13.

Van Nelle Fabriek werelderfgoed
Het heeft zo’n twintig jaar geduurd, maar nu heeft de Van Nelle Fabriek dan ook het hoogste platform bereikt: UNESCO Werelderfgoed. Nederland telt nu tien erkende werelderfgoederen,
waaronder de Waddenzee, de Amsterdamse grachtengordel en de molens bij Kinderdijk.

De geheimen van een wereldhaven
Ook een wereldhaven als Rotterdam heeft haar geheimen. Wie verwacht er, diep in de Rotterdamse haven met haar dynamiek en zakelijkheid, activiteiten van kunstenaars, een in het begin van de vorige eeuw gebouwd tuindorp en – meer voor de hand liggend – de gebouwen op het voormalige terrein van de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij? We zijn op Heijplaat, een uniek tuindorp.

Ondergang dreigt voor Surinaams lichtschip
Voor het lichtschip Suriname Rivier dreigt de ondergang. Er is 25.000 euro nodig om het verdere verval van het schip te voorkomen. Een subsidie van deze omvang is echter afgewezen door de Surinaamse instanties, waarbij de moeizame politieke verhoudingen tussen ons land en Suriname een rol hebben gespeeld, zo meent het projectteam, bestaande uit Walter Haentjens en Steven Gerritsen.

stielz2014 2STIELZ 2014 - nummer 2 - juni

Inhoud van dit nummer:
pagina 5   De Lakenhal presenteert nieuw Leids Laken
pagina 7   Column Henk Budel
pagina 8   De lange weg van de Peperbus
pagina 10   Een nieuw museum in de Lage Mors
pagina 11   Verkiezingsfestival in de Meelfabriek
pagina 14   Melksanering op zijn Brabants; Gemert rond de jaren 50
pagina 17   Onbekende Middeleeuwse werkgevel ontdekt

Omslagfoto
De omslagfoto is een fotobewerking met als uitgangspunt een zwartwitfoto van het Van Nelle-Magazijn, dat in 1927 verrees aan de Aalmarkt in Leiden en helaas in 1976 werd gesloopt. De bewerking is van de Leidse kunstenaar/ontwerper Herbert Mattie. Hij heeft ermee het nachtelijk effect van de rode neonletters willen reconstrueren omdat er, voor zover hem bekend, geen kleurafbeelding van de in werking zijnde lichtletters bestaat.
Het Van Nelle Magazijn was een bijzonder voorbeeld van de architectuur van de Nieuwe Zakelijkheid. Het is dan ook zeer te betreuren dat dit staaltje van moderne industriële bouwkunst in Leiden verloren is gegaan. Mattie zou het mooi vinden als bij de nieuwe inrichting van de Aalmarkt iets zou komen dat herinnert aan het gebouw, bijvoorbeeld een kunstwerk of een ander permanent display.

Redactioneel
Samenwerken in cultuur

STIEL kan natuurlijk niet zonder haar donateurs. We kennen twee soorten, de particuliere en de bedrijfsdonateur. Bij deze laatste verbintenis krijg je er ook nog een mooie advertentie bij. De donateurs vormen de belangrijkste inkomstenbron van onze Stichting. STIELZ, het blad dat u nu voor u heeft, is onze belangrijkste uitgave. Als we de inkomsten en de uitgaven naast elkaar zetten, dan constateren we dat we te weinig donateurs hebben.
Het bestuur heeft dit jaar een folder gemaakt om nieuwe donateurs te werven. Elke nieuwe donateur is vooral een extra bron van inkomsten, omdat de drukkosten van STIELZ min of meer hetzelfde blijven. We hebben echter ook besloten om het donateurschap in prijs te verhogen. Voor € 15,– per jaar krijg je vier keer STIELZ, dat is voor ons prachtige blad een koopje. Het bestuur vindt dat er wel iets bij mag en verhoogt de prijs.Later dit jaar wordt iedereen geïnformeerd.
Vorige maand hielden we op vrijdag 23 mei onze donateursbijeenkomst. Eerst waren we, samen met de genodigden van andere historische verenigingen in Leiden, te gast bij het gemeentelijk museum De Lakenhal. We werden geïnformeerd over de bouwplannen van De Lakenhal, de renovatie en de nieuwbouw. Omdat we hebben moeten beloven hier niets over naar buiten te brengen, laat ik het hierbij. Het museum zal zelf uw nieuwsgierigheid op een later moment bevredigen.
Het tweede deel van de middag waren we te gast bij de kegelbaan van Herensociëteit Amicitia. Deze is gelegen achter Stadscafé Van der Werff aan de Steenstraat. De kegelbaan dateert van het begin van de vorige eeuw en zal met hulp van architect Kees Lau worden aangepakt en opgeknapt. Lau vertelde ons over de plannen. Vele donateurs waren er, net als de meeste bestuursleden van STIEL, nog nooit geweest. Ik wist niet eens van het bestaan. De meeste donateurs vonden het dan ook een unieke gelegenheid om de kegelbaan met eigen ogen te aanschouwen. Het bestuur is trots dat het dit voor haar donateurs heeft kunnen organiseren.

Gerard van Hees

Lakenhal presenteert nieuw Leids Laken
De afgelopen maand heeft Museum De Lakenhal twee jubilea gevierd. Op 2 mei bestond het museum 140 jaar en op 8 mei was het precies 375 jaar geleden dat werd besloten
tot de bouw van de oude 'Laecken-Halle', het monumentale gebouw van Museum De Lakenhal. Bij gelegenheid hiervan heeft het museum zes nieuwe collectiepresentaties gelanceerd.
Daaronder die van het Nieuw Leids Laken.

De lange weg van de Peperbus
Het is een lange weg geweest voor de Peperbus. Al weer een jaar of vijf geleden keerde zij terug op de oude standplaats, het Vrouwenkerkhof. En sinds kort is de vroegere trafozuil gemeentelijk monument geworden. In de bewogen geschiedenis van deze trafozuil en het behoud ervan
heeft STIEL een belangrijke rol gespeeld. Mede aan de hand van publikaties in oude afleveringen van ons tijdschrift een blik op de historie van deze trafozuil.Sinds half januari heeft Stedelijk Molenmuseum De Valk in Leiden een nieuwe attractie. Dat is de publieksfilm Molens, die op 23 januari jl. in première ging. Deze film zal zonder twijfel een stevige impuls geven aan de positie van het Stedelijk Molenmuseum De Valk.

Een nieuw museum in de Lage Mors
Sinds kort heeft het Morskwartier in Leiden-West een echt museum. Niet over de geschiedenis van de Mors. Het gaat om het Nationaal Ambulance & Eerste Hulp Museum. Het is sinds 2012-2013 gevestigd in het nieuwe hoofdkantoor en de vestiging Leiden van het Regionaal Ambulance Vervoer (RAV) Hollands Midden. Je kunt het museum vinden aan de Vondellaan 41-43, tussen de IJshal en de Mercedesgarage (de vroegere LIAM). Nog geen tien minuten lopen van het Centraal Station.

Verkiezingsfestival in de Meelfabriek
Om de opkomst te stimuleren had de gemeente Leiden bij de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart 2014 een aantrekkelijk lokmiddel bedacht. De met stempas en
legitimatie gewapende burger kon in plaats van de gebruikelijke stembureaus nu op tal van originele locaties zijn of haar stem uitbrengen

Melksanering op zijn Brabants; Gemert rond de jaren 50.
"Ik heb het artikel over de melksanering in Leiden met veel belangstelling en ja, soms zelfs met ontroering gelezen en ik zal je zeggen waarom. Mijn ouders Godefridus Werts en Ardina van Erp hadden een zuivelhandel 't Melkhuis, een familiebedrijf sinds 1832. De winkel was verknoopt met onze woning, meteen daarachter lag de boerderij. Gelegen in het centrum van Gemert..." zo begint een reactie op het artikel van vorige maand en is, als zelfstandig artikel, minstens zo interessant.

stielz2014 1STIELZ 2014 - nummer 1 - maart

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Meer leven in de Leidse Meelfabriek
pagina 4   Lakenhal krijgt steeds meer vorm
pagina 5   Column Henk Budel
pagina 7   Nieuwe film over de molens
pagina 9   Jaarverslag STIEL 2013
pagina 12   Rubriek Monument: Hembrug-terrein wil hip bedrijvenpark worden
pagina 14   Hoe de melkslijters hun problemen oplosten, strijd om melksanering in de jaren vijftig

Redactioneel
Samenwerken in cultuur

Zaterdag 22 februari is STIEL goed aanwezig op een seminar van Gebr. de Nobel, de voortzetting van het tot voor kort in de Breestraat gevestigde LVC (Leids Vrijetijds Centrum). Onze penningmeester Joop Gijsman houdt een inleiding over de Marktsteeg en wat daar in het verleden gebeurde. De Marktsteeg is eigenlijk nog de enige steeg in Leiden waar je het industrieel verleden voelt. Met Scheltema en eerdaags Gebr. De Nobel krijgt de steeg een mooie herbestemming waar we trots op mogen zijn.
Speciaal voor dit seminar heeft STIEL weer een folder gemaakt om donateurs te werven. Onze marketing heeft de laatste jaren op een laag pitje gestaan en de economische crisis is ons ook niet voorbijgegaan. Bedrijven verdwijnen of bezuinigen, en bij de particuliere leden hebben we regelmatig te maken met een sterfgeval. De folder ziet er goed uit en zal het komende jaar regelmatig worden gebruikt bij gelegenheden waar STIEL aanwezig is. Voor € 15,– per jaar krijg je dit prachtige blad vier keer jaar in de bus en steun je ons werk.
Het seminar zelf was absoluut boeiend. Vooral op het punt van de samenwerking in de culturele sector. De vraag is, zeker in tijden van bezuinigen, hoe je elkaar en de stad kunt versterken. Vaak ontstaat er dan een gevoel van “samen de schouders eronder”, een gevoel dat wellicht teruggaat naar de periode van die wederopbouw na Wereldoorlog II, toen de wederopbouw bijna als een religie werd beleefd. Maar hier vonden we gelukkig ook de noodzakelijke nuanceringen.
Samenwerken is een middel en geen doel. Van samenwerken moet je allemaal sterker worden. En samenwerken moet je alleen waar dat kan. Gebr. De Nobel is een poppodium en de Lakenhal, eerdaags dus buren, een museum. Om mensen naar Leiden te halen hebben ze een gemeenschappelijk doel, maar om ze op een gemeenschappelijk affiche te zetten in Leiden, voegt dat wel iets toe? Samenwerken kost veel energie. Gebruik die gericht. Dat is de boodschap die ik mee naar huis heb genomen. Dat geldt ook voor STIEL, we hebben onze eigen kwaliteit, waaronder dit blad, en we werken samen in de Erfgoedkoepel. Kunnen we ons blad bijvoorbeeld verbreden zonder onze identiteit te verliezen en wat is die identiteit precies? Dit blad verdient een breder publiek. De eerste stap is onze nieuwe folder, wat kunnen we nog meer doen?

Gerard van Hees

Meer leven in de Leidse Meelfabriek
Heel langzaam komt er meer leven in de Leidse Meelfabriek. Vorig jaar was er al een aantal activiteiten in de fabriek en in deze dagen zet die ontwikkeling zich voort. Culturele
verenigingen zoals het Rijnlands Architectuur Platform, het Stadslab en Wijken voor Kunst nemen hun intrek in de fietsenstalling van het fabriekscomplex. In de loop van dit jaar zal
worden gestart met de bouw van het Azzurro Spa & Wellness Center. In aansluiting daarop worden huur- en koopwoningen gebouwd.

Nieuwe film over molens
Sinds half januari heeft Stedelijk Molenmuseum De Valk in Leiden een nieuwe attractie. Dat is de publieksfilm Molens, die op 23 januari jl. in première ging. Deze film zal zonder twijfel een stevige impuls geven aan de positie van het Stedelijk Molenmuseum De Valk.

Jaarverslag STIEL over 2013
Steeds vaker hergebruik van industriele panden.
"Had STIEL in het verleden vooral zorgen over gebrek aan mogelijkheden voor hergebruik, nu zien we van alle kanten nieuwe initiatieven opbloeien om industrieel erfgoed een
nieuw leven te geven."

Hembrug-terrein wil hip bedrijvenpark worden
Wat er resteert van een munitiefabriek die sinds het laatste decennium van de negentiende eeuw gevestigd was aan de Hemkade in Zaandijk. Nu moet dit industrieterrein,
met 125 gebouwen (waarvan 50 de monumentale status hebben), een cultureelcreatieve hotspot worden in de Amsterdamse regio.

Strijd om de melksanering in Leiden in de jaren vijftig, hoe de melkslijters hun problemen oplosten.
Wie zich bezighoudt met de geschiedenis van nog bestaande of vroegere melkzaken annex melkslijterijen, stuit vroeg of laat op het verhaal van de melksanering in de jaren vijftig
van de vorige eeuw. Over deze gezondmaking van een verbrokkelde branche berichtte ook de Leidse pers.

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden